Hurda ve atık ticaretinde vergilendirmeyi üç kural belirler: teslimler katma değer vergisinden istisnadır ama satıcı bu istisnadan vazgeçebilir; vazgeçildiğinde alıcı vergiyi tevkif eder; kapı kapı dolaşan toplayıcılardan yapılan alımlarda ise gider pusulası düzenlenir ve gelir vergisi stopajı kesilir. Uygulamadaki hataların çoğu, bu üç kuralın birbirine karıştırılmasından doğar.
Bu sayfa istisnanın kapsamını, istisnadan vazgeçme kararını, tevkifat oranlarını, toplayıcılardan alımda belge ve stopaj kurallarını, üretim hurdası satan imalatçıların durumunu ve sektörün en büyük riski olan belge düzenini ele alıyor.
Hurda ve Atıkta KDV İstisnası
Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 17/4-g maddesine göre metal, plastik, lastik, kauçuk, kâğıt ve cam hurda ve atıklarının teslimi vergiden istisnadır. İstisna malın nereden edinildiğine bakmaz: hurda alıp satan ticari işletme de, üretim sırasında ortaya çıkan talaşı satan imalatçı da aynı hükme tabidir. Belirleyici olan, malın aynen ya da onarılarak kullanılabilir olup olmadığıdır.
Kapsama girenler
- Metaller
- Demir, bakır, alüminyum, pirinç, kurşun, çinko, nikel, bronz ve benzerleri ile alaşım ve cürufları
- İmalat artıkları
- Metal kırpıntı, döküntü ve talaşlar ile standart dışı çıkan ürünler
- İzabe artıkları
- Standart dışı hammadde, yarı mamul ve hadde bozukları
- Diğer atıklar
- Kâğıt, karton, plastik, kauçuk, lastik ve cam atıkları ile kırpıntıları
- Taşıt ve gemiler
- Hurdaya ayrılarak trafikten çekilen araçlar ve söküm sonrası gemi aksamı
Kapsama girmeyenler
- Kullanılabilir mallar
- Aynen ya da onarılarak kullanılabilecek her şey; örneğin onarılabilir oto parçası
- Birincil metaller
- Elektrolit bakır, birincil alüminyum, rafine kurşun, elektrolit çinko külçe
- Hurdadan külçe
- Hurda metalden elde edilen külçelerin teslimi
- Yenilenebilir akü ve pil
- İşlemden geçirilerek yeniden kullanılabilecek olanlar
- Sonucu
- Genel oranda, yüzde yirmi KDV
17/4-g kapsamındaki teslimler, yüklenilen verginin indirimine izin veren istisnalar arasında değildir. İstisnalı satışa ait alış, nakliye, enerji ve işleme giderleri üzerindeki KDV indirilemez, iade de alınamaz; gider ya da maliyet olarak dikkate alınır.
Hem istisnalı hem vergili teslimi olan mükellef, dönemin yüklenilen vergisini önce tamamen indirilecek KDV’ye alır, ardından istisnalı satışların toplam satışlar içindeki oranına düşen kısmı “ilave edilecek KDV” olarak geri ekler. Uygulamada en sık atlanan adım budur ve incelemede doğrudan tarhiyat konusu olur.
İstisnadan Vazgeçme
KDVK’nın 18. maddesi, hurda ve atık teslim eden mükellefe istisnadan vazgeçme hakkı tanır. Vazgeçme vergi dairesine yazılı başvuruyla yapılır, başvuru tarihinden itibaren hüküm doğurur ve istisnaya giren bütün teslimleri kapsar; bazı teslimler için istisnayı sürdürüp bazıları için vazgeçmek mümkün değildir.
İstisna uygulanırsa
- Satışta KDV
- Hesaplanmaz
- Yüklenilen KDV
- İndirilemez; maliyete eklenir
- Alıcı
- Tevkifat yapmaz
- Fatura
- İstisna kodu 207 ile düzenlenir
- Uygun olduğu yapı
- Yüklenilen KDV’si düşük, alıp satan işletme
İstisnadan vazgeçilirse
- Satışta KDV
- Genel oranda, yüzde yirmi
- Yüklenilen KDV
- İndirilebilir
- Alıcı
- Hesaplanan verginin 7/10’unu tevkif eder
- Fatura
- Tevkifatlı olarak düzenlenir
- Uygun olduğu yapı
- Presleme, kırma, ayrıştırma gibi işleme yapan, makine ve enerji yükü yüksek işletme
Karar yüklenilen vergi üzerinden verilir. Makine yatırımı, enerji ve nakliye gideri yüksek olan bir geri dönüşüm tesisinde istisna, bu giderlerin KDV’sini kalıcı maliyete dönüştürür; vazgeçme ise indirimi geri getirir. Buna karşılık alıcı verginin büyük kısmını tevkif ettiğinden satıcıda devreden KDV birikebilir; bu tutar tevkifatlı işlemlere özgü iade usulüyle talep edilebilir. Karar vermeden önce bir yıllık yüklenilen vergi ve satış yapısı üzerinden iki senaryonun karşılaştırılması gerekir.
KDV Tevkifatı Oranları
| İşlem | Tevkifat oranı | Not |
|---|---|---|
| İstisnadan vazgeçenlerin hurda ve atık teslimleri | 7/10 | Alıcı KDV mükellefi ise uygulanır |
| Külçe metal teslimleri | 7/10 | Hurda metalden elde edilen külçelerde ithalatçı ve üreticinin teslimi de kapsamda |
| Bakır, çinko, alüminyum ve kurşun ürünleri | 7/10 | İthalatçı ile cevherden ilk üreticinin teslimleri hariç; sonraki el değiştirmeler kapsamda |
| Demir-çelik ve alaşımlarından mamul ürünler | 5/10 | 1 Kasım 2022’den itibaren; hem mükelleflere hem belirlenmiş alıcılara yapılan teslimler |
İstisnadan vazgeçilen hurda teslimlerinde tevkifat oranı zaman içinde değişmiştir; eski tarihli özelge ve örneklerde 9/10 oranı geçer. Uygulanacak oran, işlem tarihinde yürürlükte olan orandır ve bugün 7/10’dur.
İstisnadan vazgeçilmemiş bir teslimde tevkifatlı fatura düzenlemek ise ayrı bir hatadır: teslim istisnalıdır, ortada tevkif edilecek bir vergi yoktur.
Toplayıcılardan Alım: Gider Pusulası ve Stopaj
Gelir Vergisi Kanunu’nun 9. maddesi, hurda metal, plastik, naylon, atık kâğıt, cam ve şişe gibi malları geçimini sağlamak üzere, bir işyeri açmaksızın, kendi nam ve hesabına kapı kapı dolaşarak toplayan veya satın alan kişileri esnaf muaflığı kapsamına alır. İşin devamlı yapılması ya da motorlu araç kullanılması muafiyeti ortadan kaldırmaz.
| Satıcı | Belge | KDV | Gelir vergisi stopajı |
|---|---|---|---|
| Esnaf muaflığındaki kapı kapı toplayıcı | Gider pusulası, satıcıya imzalatılır | Yok | %2 |
| Kendi eşyasını satan, mükellef olmayan kişi | Gider pusulası | Yok | Yok |
| Vergi mükellefi hurdacı veya toptancı | Fatura | İstisna, kod 207 | Yok |
| İstisnadan vazgeçmiş mükellef | Tevkifatlı fatura | Yüzde yirmi; alıcı 7/10 tevkif eder | Yok |
İşini bir gelir veya kurumlar vergisi mükellefine bağlı olarak yapan, ticari işletmelerin atıklarını düzenli aralıklarla ya da anlaşmayla satın alıp satan kişiler muafiyetten yararlanamaz. Böyle bir kişiden gider pusulasıyla yapılan alım, incelemede mükellefiyet tesis edilmesi gereken bir tedarikçiden belgesiz alım olarak değerlendirilebilir.
Toplayıcılardan yapılan alımlar zincirin ilk ve en zayıf halkasıdır. Gider pusulasının kimlik bilgilerini, malın cinsini ve miktarını içermesi ve satıcıya imzalatılması, sonraki bütün aşamalarda malın kaynağını ispatlamanın dayanağıdır.
İmalatçılar İçin: Üretim Hurdasının Satışı
Üretim sırasında ortaya çıkan metal talaş, kırpıntı ve standart dışı ürünlerin hurda olarak satışı 17/4-g kapsamındadır. Fatura KDV’siz, istisna kodu 207 ile düzenlenir.
Hurda satışı olan her dönemde, istisnalı satışların toplam satışlar içindeki payı kadar yüklenilen KDV geri eklenir. Hurda hasılatı küçük olsa da oranlama yapılmadan bırakılan dönemler incelemede birikerek tarhiyat konusu olur.
Ekonomik ömrünü tamamlamış bir makinenin hurda olarak satışı istisna kapsamındadır; alıcının da malı hurda olarak değerlendirmesi gerekir. Kalan değerin gider yazılması ve satış kazancı Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre ayrıca değerlendirilir.
İmalatçı istisnadan vazgeçerse bu karar bütün hurda ve atık teslimlerini kapsar. Hurda satışı yan faaliyet olan bir üretim şirketinde, vazgeçmenin idari yükü ile oranlamadan kurtulmanın getirisi birlikte tartılmalıdır.
Belge Düzeni ve Sahte Belge Riski
Hurda sektörü, vergi idaresinin incelemelerini yoğunlaştırdığı alanlardan biridir. Zincirin ilk halkasında belge düzeni kurulamadığında mal sonraki aşamalarda kimliksiz kalır ve bu boşluk gerçeği yansıtmayan belgelerle doldurulur. Alıcı, satıcısının belgesi sahte çıktığında bundan habersiz olsa bile indirimin reddi, vergi ziyaı cezası ve Vergi Usul Kanunu’nun 359. maddesi kapsamında değerlendirme riskiyle karşılaşır.
- Satıcının mükellefiyetini doğrulayınVergi levhası, faaliyet konusu ve e-fatura mükellefiyeti ilk alımdan önce kontrol edilir; faaliyet konusu hurda ticareti olmayan bir satıcıdan yüklü alım işaret sayılır.
- Malın fiilî hareketini belgeleyinİrsaliye, kantar fişi, taşıyan aracın plakası ve teslim tutanağı her alımda dosyalanır. İncelemede sorulan ilk şey, malın gerçekten el değiştirip değiştirmediğidir.
- Ödemeyi bankadan, faturadaki satıcıya yapınNakit ödeme ve üçüncü kişilere yapılan ödeme, işlemin gerçekliğini sorgulatan en güçlü bulgulardandır.
- Faturayı doğru kodla düzenleyinİstisnalı teslimde kod 207; vazgeçilmişse tevkifatlı fatura. İkisinin karıştırılması, belge doğru olsa bile ayrı bir hata doğurur.
- Toplayıcı alımlarını eksiksiz belgeleyinGider pusulası kimlik bilgileri, malın cinsi ve miktarıyla düzenlenir, satıcıya imzalatılır ve kesilen stopaj muhtasar beyannameyle beyan edilir.
- Stoku cins ve miktar bazında izleyinGiriş ve çıkışların ağırlık bazında mutabakatı, satılan malın alınan maldan geldiğini gösterir. Alış belgesi bulunmayan satış miktarı incelemenin başladığı noktadır.
İthalat ve İhracat
Vergi idaresinin özelgelerinde hurda ve atık ithalatı 17/4-g kapsamında istisna olarak değerlendirilmekte, hurda metalden elde edilen külçelerin ithali ise istisna dışında tutulmaktadır. Atık ithalatı ayrıca çevre mevzuatı kapsamında uygunluk denetimine tabidir ve gümrükte yapılan sınıflandırma, vergisel sonucu doğrudan etkiler; gümrük ve vergi idaresinin farklı değerlendirmeler yaptığı durumlar görülmüştür. Bu nedenle ithalat öncesinde tarife pozisyonu ile vergisel sonucun birlikte teyit edilmesi gerekir.
Bazı metal hurdalarının ihracatı, ihracat rejimi kapsamında kısıtlamaya veya ön izne bağlanabilmektedir. Sözleşme yapılmadan önce güncel listenin kontrol edilmesi gerekir.
Sık Yapılan Hatalar
- Onarılabilir malı hurda sayıp istisna uygulamak. Aynen ya da onarılarak kullanılabilecek mal hurda değildir; genel oranda KDV’ye tabidir.
- İstisnalı satışa ait yüklenilen KDV’yi indirimde bırakmak. İstisna kısmidir; oranlama yapılıp ilave edilecek KDV olarak geri eklenmelidir.
- İstisnadan vazgeçilmediği hâlde tevkifatlı fatura düzenlemek. İstisnalı teslimde tevkif edilecek vergi yoktur.
- Vazgeçmeyi yalnızca bazı teslimlere uygulamak. Kısmi vazgeçme mümkün değildir; karar bütün teslimleri kapsar.
- Eski tarihli kaynaktaki 9/10 oranını uygulamak. Bugün uygulanan oran 7/10’dur.
- Toplayıcıdan alımda %2 stopajı kesmemek. Esnaf muaflığındaki toplayıcıya yapılan ödeme stopaja tabidir.
- Bağımlı çalışan toplayıcıyı esnaf muaf saymak. Bir mükellefe bağlı çalışan kişi muafiyetten yararlanamaz.
- Ödemeyi nakit yapmak ve mal hareketini belgelememek. Sahte belge değerlendirmesinde alıcının savunması bu iki bulguyla çöker.
Sıkça Sorulan Sorular
Hurda satışında KDV var mı?
İstisnadan nasıl vazgeçilir?
İstisnadan vazgeçilen hurda tesliminde tevkifat oranı nedir?
Hurda metalden elde edilen külçe istisna kapsamında mı?
Hurda toplayıcısından alımda stopaj kesilir mi?
Talaş satan imalatçı yüklendiği KDV’yi indirebilir mi?
Onarılabilir parça hurda sayılır mı?
e-Faturada hangi istisna kodu kullanılır?
Ozbek CPA olarak hurda ve geri dönüşüm faaliyeti olan şirketlere ve üretim hurdası satan imalatçılara destek veriyoruz: istisna ile istisnadan vazgeçme arasındaki kararın yüklenilen KDV üzerinden modellenmesi, ortak giderlerde oranlama, tevkifat ve fatura kurgusu, toplayıcı alımlarında gider pusulası ve stopaj düzeni ile sahte belge riskine karşı tedarikçi ve mal hareketi kontrolleri. Ayrıca Türkiye’de vergi oranları sayfamıza bakabilirsiniz. Bize ulaşın.
