Türkiye’de çalışma süresini üç rakam belirler: haftada kırk beş saat, günde on bir saat ve yılda iki yüz yetmiş saat fazla çalışma. Haftalık süre denkleştirme dönemi içinde ortalanabilir; ancak günlük on bir saat hiçbir anlaşmayla aşılamayan bir tavandır ve yıllık fazla çalışma sınırı işyerine değil işçinin kendisine bağlıdır.
Bu sayfa söz konusu sınırları ve birbirleriyle ilişkisini, çalışılmadığı hâlde çalışma süresinden sayılan hâlleri, iki tür fazla çalışma arasındaki farkı ve farklı ücret oranlarını, onay kuralının bugünkü hâlini ve işverenin tutması gereken kayıtları ele alıyor.
Sınırlar
| Sınır | Kural | Değiştirilebilir mi? |
|---|---|---|
| Haftalık çalışma süresi | 45 saat; aksi kararlaştırılmadıkça çalışılan günlere eşit bölünür | Anlaşmayla farklı dağıtılabilir |
| Günlük çalışma süresi | 11 saat | Hayır. Her düzenlemede kesin tavandır |
| Denkleştirme dönemi | İki ay içinde haftalık ortalama 45 saati aşamaz | Toplu iş sözleşmesiyle dört aya çıkarılabilir |
| Yıllık fazla çalışma | 270 saat; işçi başına hesaplanır | Hayır. İşyerine değil kişiye bağlıdır |
| Gece postası | 7,5 saat; gece en geç 20.00’de başlar, en erken 06.00’da biter | Mevzuatta tanımlı sınırlı istisnalar |
| Posta değişiminde dinlenme | Sonraki postadan önce kesintisiz en az 11 saat | Hayır |
| Hazırlama, tamamlama ve temizleme | Günde en çok 2 saat; 11 saatlik günlük tavan içinde | Fazla çalışmayla birlikte yılda 270 saati aşamaz |
| Günde 7,5 saatle sınırlı işler | Sağlık kuralları bakımından belirli işler günde 7,5 saatle sınırlıdır | Bu işlerde fazla çalışma yapılamaz |
Haftalık kırk beş saat denkleştirme dönemi içinde ortalanabildiği için işverenler günlük sınırın da aynı ölçüde esnek olduğunu varsayar. Değildir. On bir saat her düzenlemede tavandır — dengesiz dağıtımda, telafi çalışmasında, hazırlama ve temizleme işleri dâhil edildiğinde ve işçinin yazılı onayıyla.
On iki saatlik bir gün, haftalık ortalama kırk beşin çok altında olsa ve işçi yazılı onay vermiş olsa dahi hukuka aykırıdır. Özenle kurulmuş vardiya çizelgelerinin takıldığı nokta burasıdır.
Çalışma Süresinden Sayılan Hâller
Bazı süreler, işçi fiilen çalışmasa dahi çalışma süresinden sayılır. Bunları hesaba katmamak süreyi eksik gösterir ve zamlı ücret gereken hâllerde eksik ödeme doğurur.
- İşveren tarafından işyerinden başka bir yere gönderilen işçinin yolda geçen süresi
- İşyerinde bulunduğu hâlde iş verilmeyip hazır bekleyen işçinin bekleme süresi
- İşverence başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği süre
- İşverenin konutunda, bürosunda ya da işverenle ilgili herhangi bir yerde geçirdiği süre
- Emziren kadın işçilere çocuklarını emzirmeleri için ayrılan süre
- Demiryolu, karayolu ve köprü yapımı gibi işlerde toplu ve düzenli taşıma süresi
- Maden, taş ocağı ile yer altı ve su altı işlerinde iniş ve çıkış süreleri
- İşin niteliğinden doğmayıp yalnızca sosyal yardım olarak sağlanan taşıma süresi çalışma süresinden sayılmaz
Ara Dinlenme ve Gece Çalışması
Ara dinlenme
- Dört saat ve daha kısa işlerde
- 15 dakika
- Dört saatten fazla, 7,5 saate kadar
- 30 dakika
- 7,5 saatten fazla işlerde
- 60 dakika
- Niteliği
- Asgari ve kesintisiz Anlaşmayla bölünebilir
- Çalışma süresinden sayılır mı?
- Hayır
Gece çalışması
- Gece dönemi
- En geç 20.00’den en erken 06.00’ya, en çok 11 saat
- Posta süresi
- 7,5 saat
- İşe başlamadan önce
- Gece çalışmasına uygunluğu gösteren sağlık raporu
- Dönemsel olarak
- En az iki yılda bir sağlık kontrolü, işveren tarafından karşılanır
- 18 yaşını doldurmamışlar
- Gece çalıştırılamaz
Gece çalışması nedeniyle sağlığının bozulduğunu raporla belgeleyen işçiye, işveren imkânları ölçüsünde durumuna uygun gündüz postasında görev verir. Gece ve gündüz işletilen işlerde postalar, bir hafta gece çalışan işçinin izleyen ikinci haftada gündüz çalışacağı şekilde düzenlenir; iki haftalık nöbetleşme de uygulanabilir.
Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma
Türk mevzuatı iki tür fazla çalışmayı ayırır ve farklı oranda ücretlendirir. İkisini tek sayan uygulama, bu alandaki en sık bordro hatasıdır.
Fazla çalışma
- Ne zaman doğar
- Haftalık çalışma süresi 45 saati aştığında
- Ücret
- Saat ücretinin %50 zamlı hâli
- Serbest zaman karşılığı
- Her saat için 1 saat 30 dakika
- Yıllık sınır
- İşçi başına 270 saat
Fazla sürelerle çalışma
- Ne zaman doğar
- Sözleşmeyle 45’in altında kararlaştırılan sürenin, 45 saate kadar aşılmasında
- Ücret
- Saat ücretinin %25 zamlı hâli
- Serbest zaman karşılığı
- Her saat için 1 saat 15 dakika
- Yıllık sınır
- Aynı 270 saate dâhildir
Ücret yerine serbest zaman kullanılacaksa işçinin yazılı talebi gerekir. Serbest zaman, işin veya işyerinin gereklerine göre işverenin belirlediği tarihten itibaren iş günleri içinde, ücretinden herhangi bir kesinti yapılmaksızın kullandırılır. Tatil ve izin günlerinde kullandırılamaz. İşçi bildirimi altı ay içinde yazılı olarak yapar.
Denkleştirme uygulanıyor ve süreler dengesiz dağıtılmışsa, kırk beş saati aşan bir hafta tek başına fazla çalışma sayılmaz; yeter ki denkleştirme dönemindeki ortalama normal haftalık çalışma süresini aşmasın.
Mekanizmanın amacı zaten budur ve meşrudur. Ancak on bir saatlik günlük tavanı askıya almaz ve dengesiz dağıtım fiilen işçiyle kararlaştırılmamışsa uygulanamaz.
Onay ve Kayıtlar
Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için işçinin yazılı onayı eskiden her yıl başında alınıyordu. Bu şart kaldırıldı. Onay artık bir kez alınır — iş sözleşmesi yapılırken ya da ihtiyaç ortaya çıktığında — ve işçi özlük dosyasında saklanır.
Buna karşılık işçi onayı geri alabilir. Fazla çalışma yapmak istemeyen işçi, otuz gün önceden işverene yazılı bildirimde bulunmak kaydıyla verdiği onayı geri alabilir. Hâlâ her yıl onay formu toplayan işverenler yürürlükten kalkmış bir kuralı uyguluyor ve daha önemlisi, geri alma hakkından çoğunlukla habersiz oluyor.
- Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için işçinin yazılı onayı gerekir
- Onay bir kez, sözleşme aşamasında veya ihtiyaç doğduğunda alınır ve özlük dosyasında saklanır
- İşçi otuz gün önceden yazılı bildirimle onayını geri alabilir
- Zorunlu nedenlerle ve olağanüstü hâllerde onay aranmaz
- İşveren, fazla çalışma yapan işçileri ve süreleri gösteren belge düzenlemek zorundadır
- Belge imzalatılır ve işçinin özlük dosyasında saklanır
- Fazla çalışma ücretleri bordroda ayrıca gösterilir
- Yarım saatten az süreler yarım saat, fazlası bir saat sayılır
Fazla Çalışma Yaptırılamayacak Hâller
| Kapsam | Durum |
|---|---|
| 18 yaşını doldurmamış işçiler | Fazla çalışma yaptırılamaz; gece döneminde de çalıştırılamazlar |
| Sağlık durumu elverişli olmayan işçiler | İşyeri hekimi ya da başka bir hekim raporuyla belgelenmişse, sözleşmede veya toplu iş sözleşmesinde hüküm bulunsa dahi yaptırılamaz |
| Gebe, yeni doğum yapmış ve emziren işçiler | Fazla çalışma yaptırılamaz |
| Kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışanlar | Ne fazla çalışma ne de fazla sürelerle çalışma yaptırılabilir |
| Sağlık kuralları bakımından 7,5 saatle sınırlı işler | İşin kendisinde fazla çalışma yapılamaz; günlük azami sürenin ardından başka iş de yaptırılamaz |
| Gece sayılan günde yürütülen işler | Yönetmelikteki istisnalar saklı kalmak üzere fazla çalışma yapılamaz |
| Yer altı ve su altı işleri | Maden, kablo döşeme, kanalizasyon ve tünel inşaatı işlerinde fazla çalışma yapılamaz |
Denkleştirme, Telafi Çalışması ve Kısa Çalışma
Haftalık süre, anlaşmayla günlere dengesiz dağıtılabilir; ancak hiçbir gün on bir saati aşamaz ve iki ay içindeki haftalık ortalama kırk beş saati geçemez. Toplu iş sözleşmesiyle süre dört aya çıkarılabilir. Anlaşma yoksa eşit dağıtım kuralı işler.
Zorunlu nedenlerle işin durması, ulusal bayram ve genel tatiller öncesi veya sonrası işyerinin tatil edilmesi ya da işçinin talebiyle izin kullanması hâlinde işveren iki ay içinde telafi çalışması yaptırabilir. Günde üç saati aşamaz, on bir saatlik tavan içinde kalır, tatil günlerinde yaptırılamaz ve fazla çalışma sayılmaz.
Genel ekonomik kriz veya zorlayıcı sebeplerle haftalık çalışma süresinin önemli ölçüde azaltılması ya da faaliyetin en az dört hafta süreyle kısmen veya tamamen durması hâlinde işçiler işsizlik sigortasından kısa çalışma ödeneği alabilir. İşveren durumu Kuruma ve varsa sendikaya bildirir; talebin uygunluğunu Bakanlık belirler.
Niteliği gereği çalışma süresi haftanın günlerine bölünemeyen işlerde — kara, demir yolu ve iç su taşımacılığı — süre, iki ilâ altı aylık çalışma dönemindeki hafta sayısı kırk beşle çarpılarak hesaplanır. Dönem ortalaması haftalık kırk beş saati aşamaz.
Kısa çalışmaya geçiş işverenin kararıyla olmaz. Talep gerekçesiyle bildirilir ve uygunluğunu Bakanlık belirler; ödenek, çalışma süreleri ve prim ödeme gün sayısı bakımından işsizlik ödeneğine hak kazanma şartlarını taşıyan işçilere ödenir.
Süre üç ayı aşamaz; mevzuatın izin verdiği hâllerde uzatma işveren tarafından değil Cumhurbaşkanı kararıyla yapılır. Bu dönemdeki hastalık ve analık primleri İşsizlik Sigortası Fonundan aktarılır.
Sık Yapılan Hatalar
- On bir saatlik günlük tavanı esnek saymak. Anlaşmayla, denkleştirmeyle ya da işçinin onayıyla aşılamaz.
- Bütün fazla süreleri aynı oranla ödemek. Fazla çalışma %50, fazla sürelerle çalışma %25 zamlıdır ve farklı hâllerde doğar.
- Her yıl başında onay formu toplamak. Bu kural kaldırıldı; onay bir kez alınır ve otuz gün önceden geri alınabilir.
- İşçinin onayı geri alabileceğini bilmemek. Otuz gün önceden yazılı bildirim, fazla çalışma yükümlülüğünü sona erdirir.
- 270 saati işyeri sınırı sanmak. Sınır her bir işçiye bağlıdır.
- Bekleme ve yol sürelerini çalışma süresinden saymamak. Hazır bekleme ve işverenin gönderdiği yol süresi çalışma süresindendir.
- Kısmi süreli çalışana fazla çalışma yaptırmak. Bu işçilere ne fazla çalışma ne fazla sürelerle çalışma yaptırılabilir.
- Fazla çalışmayı imzalı belgeyle kayıt altına almamak. Belge imzalatılıp özlük dosyasında saklanmalı ve süreler bordroda ayrıca gösterilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Türkiye’de normal çalışma süresi nedir?
Günlük on bir saat sınırı anlaşmayla aşılabilir mi?
Fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışma arasındaki fark nedir?
Yıllık fazla çalışma sınırı nedir?
Fazla çalışma onayı her yıl yenilenmeli mi?
İşçi fazla çalışma ücreti yerine serbest zaman kullanabilir mi?
Çalışılmadığı hâlde hangi süreler çalışma süresinden sayılır?
Ara dinlenme süreleri ne kadar?
Ozbek CPA olarak işverenlere çalışma süresi konusunda danışmanlık veriyoruz: vardiya çizelgelerinin günlük ve haftalık tavanlara göre kurulması, denkleştirmenin doğru uygulanması, bordroda fazla çalışma ile fazla sürelerle çalışmanın ayrıştırılması, onay ve kayıt düzeninin güncel mevzuata çekilmesi ve doğan hakların hesaplanması. Ayrıca hafta sonu çalışma ücreti, iş sözleşmeleri, bordro hizmetleri ve Türk İş Kanunu sayfalarımıza bakabilirsiniz. Bize ulaşın.
