5510 sayılı Kanun, Türkiye’de çalışan herkesi tek bir sistem altında toplar ve işveren bakımından üç şeyi belirler: kimin hangi statüde sigortalı sayılacağı, hangi bildirimlerin ne zaman yapılacağı ve hangi primlerin hangi matrah üzerinden ödeneceği. Bu üçünden ilkinde yapılan hata diğer ikisini de bozar.
Bu sayfa sigortalılık statülerini, işverenin bildirim yükümlülüklerini ve sürelerini, prim oranları ile tavanı, sigorta kollarının neyi kapsadığını, yabancı çalışanlarda uygulanan kuralları ve yaptırımları ele alıyor.
Sosyal sigortalar, 2006’da kabul edilip 2008’de yürürlüğe giren 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile düzenlenir. Daha önceki 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu ile 1479 ve 5434 sayılı kanunların yerini almıştır.
Hâlâ 506 sayılı Kanun’a atıf yapan kaynaklar on sekiz yıldan fazla süredir yürürlükte olmayan bir düzenlemeyi anlatıyor. Bazı geçiş hükümleri eski kanunlara gönderme yapar; ancak bunlar istisnadır ve genel kural 5510’dur.
Sigortalılık Statüleri
| Statü | Kimi kapsar | Primi kim öder |
|---|---|---|
| 4/a | Hizmet akdiyle bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar | İşveren ve çalışan birlikte |
| 4/b | Kendi nam ve hesabına bağımsız çalışanlar; şirket ortakları ve esnaf | Sigortalının kendisi |
| 4/c | Kamu idarelerinde kadrolu veya sözleşmeli çalışanlar | Kurum ve sigortalı |
| Genel sağlık sigortası | Yukarıdaki statülerden birine girmeyen, Türkiye’de ikamet edenler | Kişinin kendisi |
Limited şirket ortakları ile anonim şirketin yönetim kurulu üyesi olan ortakları 4/b kapsamındadır ve primlerini kendileri öder. Yönetim kurulu üyesi olmayan anonim şirket ortakları ise bu nedenle sigortalı sayılmaz.
Uygulamada sık yapılan hata, şirket ortağını şirket bordrosuna 4/a kapsamında dâhil etmektir. Bu, hem statünün hem de primlerin yanlış bildirilmesi sonucunu doğurur ve tespit hâlinde geriye dönük düzeltme ile gecikme zammı gündeme gelir.
İşverenin Bildirim Yükümlülükleri
- İşyeri bildirgesini verinİlk sigortalıyı çalıştırmaya başlamadan önce, işyerinin bulunduğu üniteye işyeri bildirgesi verilir ve işyeri sicil numarası alınır. Şube ve ek işyerleri için ayrı bildirim yapılır.
- İşe giriş bildirgesini çalışma başlamadan önce verinSigortalı işe giriş bildirgesi, çalışanın fiilen işe başladığı tarihten önce verilmelidir; ilk gün ya da sonrasında değil. Belirli sektörler ve hâller için mevzuatta farklı süreler öngörülmüştür.
- Aylık beyannameyi süresinde verinMuhtasar ve prim hizmet beyannamesi gelir vergisi stopajını, damga vergisini ve sosyal güvenlik bildirimlerini tek beyanda toplar ve izleyen ayın 26’sına kadar verilir.
- Eksik günü beyannamede gösterinİstirahat, ücretsiz izin, kısmi süreli çalışma gibi nedenlerle eksik bildirilen günlerin sebebi beyannamede belirtilir. Dayanak belgeler Kuruma gönderilmez, işyerinde saklanır ve denetimde ibraz edilir.
- Ücreti banka üzerinden ödeyinBeş ve daha fazla çalışanı olan işyerlerinde ücret ve benzeri ödemeler banka aracılığıyla yapılmalıdır.
- Çıkış bildirgesini verinSigortalı işten ayrılış bildirgesi, sigortalılığın sona ermesini izleyen süre içinde verilir ve çıkış kodu, ayrılma nedenini doğru yansıtacak şekilde seçilir.
Bildirge çalışma başlamadan önce verilmelidir. Kontrolde bildirgesiz çalışırken tespit edilen bir işçi, idari para cezasının çok ötesinde bir sorun doğurur: işe giriş tarihi o andan itibaren kayda değil iddiaya kalır ve geriye dönük hizmet tespiti davasının önü açılır.
Çıkış bildiriminde kodun doğru seçilmesi de aynı ölçüde önemlidir. Karşılıklı fesihte gerçeğe aykırı olarak işveren feshi kodunun kullanılması, işverenin resmî kayıtta kendi feshini beyan etmesi anlamına gelir ve işe iade davasında savunmasını dayanaksız bırakır.
Prim Oranları ve Matrah
| Taraf | Kalem | Oran |
|---|---|---|
| Çalışan | Sosyal sigorta primi | %14 |
| Çalışan | İşsizlik sigortası | %1 |
| Çalışan toplam | — | %15 |
| İşveren | Sosyal sigorta primi | %20,75 |
| İşveren | İşsizlik sigortası | %2 |
| İşveren toplam | İndirim uygulanmadan | %22,75 |
| İşveren toplam | Beş puanlık indirim uygulandığında | %17,75 |
Primler, prime esas kazanç üzerinden hesaplanır. Alt sınır brüt asgari ücret, üst sınır ise brüt asgari ücretin dokuz katıdır. Beş puanlık indirimden yararlanmanın şartları arasında vadesi geçmiş prim borcu bulunmaması yer alır; borç doğduğunda indirim o dönem için uygulanmaz.
Prime esas kazanç üst sınırı, brüt asgari ücretin 7,5 katından 9 katına yükseltildi. Etkisi tamamen yüksek ücretli personelde görülür: ücreti eski tavanın üzerinde olan bir çalışan artık belirgin şekilde büyümüş bir matrah üzerinden prime tabidir.
Maaş hiç değişmediği hâlde işveren maliyeti arttığından, önceki katsayıya göre kurulmuş bütçeler üst düzey personelin maliyetini olduğundan düşük gösterir.
Sigorta Kolları
Kısa vadeli sigorta kolları
- Kapsadığı
- İş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık
- Sağladığı
- Geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri, emzirme ödeneği
- Hastalıkta prim şartı
- Son bir yılda en az 90 gün
- İş kazasında
- Prim gün şartı aranmaz
Uzun vadeli sigorta kolları
- Kapsadığı
- Malullük, yaşlılık ve ölüm
- Sağladığı
- Malullük aylığı, yaşlılık aylığı, ölüm aylığı ve toptan ödeme
- Belirleyici
- Sigortalılık süresi, prim gün sayısı ve yaş
- Geçiş hükümleri
- İlk sigortalılık tarihine göre farklı şartlar uygulanabilir
İş kazası, olayın olduğu günü izleyen üç iş günü içinde Kuruma bildirilir. Bildirimin yapılmaması hâlinde, bildirim tarihine kadar geçen süre için Kurumca yapılan masraflar işverenden tahsil edilebilir.
İş Göremezlik Ödeneği
| Durum | Bekleme süresi | Ödenek oranı |
|---|---|---|
| Hastalık, ayakta tedavi | İlk iki gün ödenmez | Günlük kazancın 2/3’ü |
| Hastalık, yatarak tedavi | İlk iki gün ödenmez | Günlük kazancın 1/2’si |
| İş kazası ve meslek hastalığı | Yoktur | Aynı oranlar, ilk günden |
| Analık | Yoktur | Günlük kazancın 2/3’ü |
Ödeme işveren tarafından değil Kurum tarafından yapılır. İşverenin yükümlülüğü, çalışanın raporlu günlerde çalışmadığını bildirmek ve eksik günü beyannamede göstermektir.
Ayrıntı için: iş göremezlik raporu
Yabancı Çalışanlar
- Türkiye’de hizmet akdiyle çalışan yabancılar kural olarak 4/a kapsamında sigortalı sayılır
- Çalışma izni alınması, sigortalı bildiriminin yerine geçmez; ikisi ayrı yükümlülüktür
- Sosyal güvenlik sözleşmesi bulunan bir ülkeden geçici görevle gelenlerde, o ülkedeki sigortalılığın devamına imkân tanıyan belge alınabilir
- Bu belge görevlendirme başlamadan önce temin edilmelidir
- Kapsam ve süreler ülkeden ülkeye değişir; her sözleşme kendi şartlarını taşır
- Belge yoksa Türkiye’de prim yükümlülüğü doğar
- Ücretin yurt dışındaki işverence döviz olarak ödendiği hâllerde gelir vergisi istisnası, sigortalılığı etkilemez
- Sigortalılık ile vergi mükellefiyeti ayrı ayrı değerlendirilir
Türkiye’de ikamet eden ve bir işveren yanında çalışmayan yabancılar, şartları taşımaları hâlinde genel sağlık sigortası kapsamına alınabilir. Başvuru ikamet edilen yerdeki sosyal güvenlik il müdürlüğüne yapılır ve kişinin başka bir ülkenin sosyal güvenlik sistemi kapsamında bulunmaması aranır.
Prim, brüt asgari ücret üzerinden belirlenen bir oranla hesaplanır ve aylık ödenir. Oran ile başvuru şartları dönemsel olarak değişmektedir; başvuru öncesinde Kurumdan teyit alınmalıdır. Öğrenciler için ayrı bir oran ve ayrı bir başvuru süresi uygulanır.
Yaptırımlar
| Yükümlülük | İhlalin sonucu |
|---|---|
| İşyeri bildirgesi | İdari para cezası; işyeri ölçeğine göre değişir |
| Sigortalı işe giriş bildirgesi | Her bir sigortalı için idari para cezası; tekrarında artırılarak uygulanır |
| Aylık beyanname | İdari para cezası ve gecikme zammı |
| Primlerin süresinde ödenmemesi | Gecikme cezası ve gecikme zammı; ayrıca teşvik ve indirimlerden yararlanma hakkı kaybedilir |
| Ücretin bankadan ödenmemesi | Her çalışan ve her ay için idari para cezası |
| İş kazasının bildirilmemesi | İdari para cezası ve Kurumca yapılan masrafların işverenden tahsili |
| Kayıt ve belgelerin ibraz edilmemesi | İdari para cezası; defter ve belgelerin geçersiz sayılması hâlinde ayrıca ceza |
Sık Yapılan Hatalar
- 506 sayılı Kanun’a göre hareket etmek. Yürürlükteki düzenleme 5510 sayılı Kanun’dur.
- İşe giriş bildirgesini ilk gün vermek. Bildirge çalışma başlamadan önce verilmelidir.
- Şirket ortağını 4/a kapsamında bildirmek. Limited şirket ortakları ve yönetim kurulu üyesi olan anonim şirket ortakları 4/b kapsamındadır.
- Prim tavanını eski katsayıyla hesaplamak. Üst sınır asgari ücretin 7,5 katından 9 katına çıkarıldı.
- Beş puanlık indirimi borç varken uygulamak. Vadesi geçmiş prim borcu bulunması indirimi o dönem için ortadan kaldırır.
- Eksik gün belgelerini Kuruma göndermek. Neden beyannamede belirtilir, belgeler işyerinde saklanır.
- Çıkış kodunu gerçeğe aykırı seçmek. Beyan edilen fesih türü, sonraki uyuşmazlıkta işverenin kendi aleyhine delili olur.
- İş kazasını üç iş günü içinde bildirmemek. Kurumca yapılan masraflar işverenden tahsil edilebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Türkiye’de sosyal sigortaları hangi kanun düzenler?
İşe giriş bildirgesi ne zaman verilir?
Prim oranları nedir?
Prime esas kazanç tavanı nedir?
Şirket ortakları hangi statüde sigortalıdır?
Yabancı çalışanlar için sigortalılık nasıl işler?
İş kazası ne zaman bildirilir?
Raporlu günlerin ücretini kim öder?
Ozbek CPA olarak sosyal güvenlik yükümlülüklerinin işveren tarafını yürütüyoruz: işyeri ve sigortalı bildirimleri, aylık beyanname süreçleri, prim matrahının doğru kurgulanması, teşvik ve indirimlerden yararlanma şartlarının izlenmesi, eksik gün ve istirahat bildirimleri ile yabancı çalışanlarda sözleşme kapsamının değerlendirilmesi. Ayrıca bordro hizmetleri, Türk İş Kanunu, iş göremezlik raporu ve çalışma izni sayfalarımıza bakabilirsiniz. Bize ulaşın.
