Türkiye’de bir işveren, çalışanının dürüstlüğe aykırı davrandığını öğrendiğinde altı iş günlük bir süre başlar. Bu süre kaçırıldığında haklı nedenle fesih hakkı ve buna bağlı olarak kıdem tazminatı ödenmeyeceği savunması kaybedilir. Bir suistimal incelemesindeki hemen her şey sonradan yapılabilir; bu yapılamaz.
Bu sayfa söz konusu süreyi ve fiilen nasıl hesaplandığını, Türk hukukunda nelerin delil olarak toplanabileceğini, Türk şirketlerinde kayıpların nerelerde yoğunlaştığını ve olaylar tespit edildikten sonra işleyen dört ayrı hattı ele alıyor.
Altı İş Günü Kuralı
İş Kanunu uyarınca, ahlak ve iyiniyet kurallarına uymayan hâllere dayanan fesih yetkisi, karşı tarafın bu davranışı öğrendiği günden başlayarak altı iş günü ve her hâlde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır. İşçinin olayda maddi çıkar sağlaması hâlinde — ki suistimal vakası budur — bir yıllık süre uygulanmaz.
Süre, bir çalışanın bir şey fark etmesiyle başlamaz; şüphenin ilk doğduğu anda da başlamaz. Feshe yetkili organın davranışı öğrendiği anda başlar — uygulamada yönetim kurulu ya da şirkette varsa disiplin kurulu.
Düzgün bir incelemeyi mümkün kılan da budur: işveren bir şüpheyi araştırabilir ve altı gün, yetkili organa sonucun sunulduğu noktadan itibaren işler. İzin verilmeyen şey, olayı bilip nasıl ilerleyeceğine karar verirken beklemektir. Bu nedenle incelemenin ne zaman tamamlandığının ve yetkili organın ne zaman bilgilendirildiğinin belgelenmesi, sonradan yapılacak idari bir iş değil incelemenin parçasıdır.
Delil: Neler Toplanabilir, Neler Toplanamaz
İyi niyetle yürütülen incelemelerin kullanılamayacak bulgular üretmesinin, hatta bazen işveren aleyhine sorumluluk doğurmasının sebebi buradadır.
| Kaynak | Durum |
|---|---|
| Muhasebe kayıtları ve belgeler | Şirketin kendi kayıtlarıdır; serbestçe incelenebilir |
| Kurumsal e-posta ve sistemler | Ancak çalışanlara izlenebileceği önceden bildirilmişse, amaç meşruysa ve inceleme bu amaçla ölçülüyse incelenebilir |
| Kişisel hesap ve cihazlar | İşveren tarafından incelenemez |
| Kamera kayıtları | Kaydın kendisi bildirim ve amaçla sınırlılık şartlarına uygunsa kullanılabilir |
| Çalışanlarla görüşmeler | Yapılabilir; tutanak imzalanmalı ve çalışan beyana zorlanmamalıdır |
| Üçüncü kişi teyitleri | Tedarikçi ve müşterilerden işlem teyidi istenebilir; onlara ne açıklandığına dikkat edilmelidir |
| Kişisel veriler genel olarak | İşleme için hukuki sebep, önceden aydınlatma ve ölçülülük gerekir; inceleme bu şartları askıya almaz |
Çalışanlara izleme yapılabileceğini önceden bildirmeden kurumsal posta kutusunu okuyan bir işveren, hem delilin tartışmaya açılmasıyla hem de kendisinin bir kişisel veri sorunu edinmesiyle karşılaşır. Aranan şey önceden bildirim ve ölçülü bir amaçtır; ikisi de geriye dönük oluşturulamaz.
Sağlam temelli bir vakanın ispatlanamaz hâle gelmesinin en sık sebebi budur. İzleme ve kabul edilebilir kullanım politikasını hiçbir şey yokken hazırlayan şirketler, bir şey olduğunda bu imkâna sahiptir; hazırlamayanlar bunu en kötü haftada fark eder.
Türk Şirketlerinde Kayıplar Nerede Yoğunlaşır?
| Alan | Genellikle nasıl işler |
|---|---|
| Satın alma | Onayı veren kişiyle bağlantılı tedarikçi; piyasanın üzerinde fiyat ve farkın paylaşılması; hiç teslim edilmemiş mala fatura |
| Tahsilat | Tahsil edilen tutarın geç ya da hiç kaydedilmemesi ve bir sonraki tahsilatla kapatılması — fark, bir mutabakat yakalayana kadar büyür |
| Bordro | Kayıtlarda görünüp çalışmayan personel, belgesiz onaylanan fazla mesai ya da beyan edilenden farklı ödenen ücret |
| Stok | Malın çıkarılıp fire veya kırık olarak kayıttan düşülmesi; hurda satışlarının kaydedilmemesi |
| Sahte belge | Gerçek faaliyeti bulunmayan kuruluşlardan maliyet yaratmak veya para çıkarmak için fatura temini |
| İskonto ve primler | Yetki dışında verilen müşteri iskontoları ve bir kısmının veren kişiye geri dönmesi |
| Masraf beyanları | Tek tek küçük, sürekli ve nadiren incelenen; çünkü her kalem kimsenin baktığı eşiğin altındadır |
| Alt işveren ilişkileri | Faturalanan ama yapılmayan iş ya da şirketin kendi personelince yapılıp dışarıdan alınmış gibi faturalanan iş |
Şema gerçek faaliyeti bulunmayan kuruluşlardan alınmış faturalar içeriyorsa şirket, uğradığı zarardan bağımsız bir vergi pozisyonuyla karşı karşıyadır. Bu belgelere dayanılarak indirilen katma değer vergisi reddedilir, gider kabul edilmez ve buna bağlı tarhiyat ile cezalar gündeme gelir.
Çalışanın şemasında mağdur olmak bu riski ortadan kaldırmaz. Bu nedenle vergi analizi, iş hukuku ve ceza soruları çözüldükten sonra değil incelemenin en başında yer almalıdır — bulunan rakamlar, çalışana karşı talebi belirlediği kadar vergi pozisyonunu da belirler.
Paralel İşleyen Dört Hat
Olaylar tespit edildikten sonra vaka bölünür. Hatların süreleri, ispat ölçüleri ve karar mercileri farklıdır; bunları tek bir sıra gibi ele almak sürelerin kaçırılma biçimidir.
Yazılı savunma alınarak ve karar süre içinde verilerek haklı nedenle fesih. En kısa süreli hat budur ve kaçırıldığında telafisi yoktur. Kıdem ve ihbar tazminatı buna bağlıdır.
Davranışın niteliğine göre güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık ve belgede sahtecilik gibi suçlar gündeme gelebilir. Şikâyet avukatın işidir; mali müşavirin rolü delili dosyanın kullanabileceği biçimde üretmektir.
Reddedilen indirim, kabul edilmeyen gider ve sahte belgenin sonuçları. Pişmanlıkla düzeltmenin daha doğru yol olduğu hâllerde bunun kendi zamanlaması vardır ve karar ceza hattıyla etkileşir.
Çalışana ve varsa menfaat sağlayanlara karşı talep. Kıdem tazminatı alacağından doğrudan mahsup yapılamaz; tahsil kendi yargılamasını gerektirir. Çalışan sadakatsizliğini kapsayan bir sigorta varsa poliçe süresi içinde bildirilmelidir.
İş hukuku sürecinde alınan beyanlar ceza dosyasının parçası olur. Vergi analizi için üretilen rakamlar alacak davasının parçası olur. Bir hatta diğerleri gözetilmeden hızla verilen kararlar, karşı tarafın kullanacağı tutarsızlıklar yaratır.
Pratik cevap şudur: olaylar bir kez ve eksiksiz tespit edilir, sonra dört hatta aynı bulgu setinden hareket edilir — yalnızca birinin altı günlük bir süresi olduğu gözden kaçırılmadan.
İnceleme Nasıl Yürür?
- Her şeyden önce erişimi ve kayıtları güvenceye alınSistem erişimi, belgeler ve fiziki malzemeler, ilgili kişi bir inceleme yürütüldüğünü öğrenmeden önce korunur. Hızın süreçten önemli olduğu tek adım budur.
- Soruyu tanımlayınBelirli bir iddia, belirli bir dönem ve belirli hesaplar. “Satın alma bölümüne bakalım” diye kapsamlandırılan incelemeler sonuç değil maliyet üretir.
- İşlemleri yeniden kurunParanın kayıtlar içindeki izi: ne onaylandı, ne ödendi, ne teslim alındı ve kim tarafından. Hem tutarı hem mekanizmayı ortaya koyan şey bu yeniden kurgudur.
- Zararı ölçünZararı, vergi sonucundan ve hak edilmiş tutarlardan ayırarak. Rakamın üç ayrı mercide incelemeye dayanması gerekir.
- GörüşmelerBelgeler anlaşıldıktan sonra yapılır, öncesinde değil; ancak o zaman cevaplar test edilebilir. Tutanaklar imzalanır ve çalışanın yazılı savunması iş hukuku süresi içinde alınır.
- RaporBulgular, her birini destekleyen delil, ölçüm ve dayanağı ile buna imkân veren kontrol zafiyeti. Avukata yeniden yazılmadan verilebilecek biçimde kaleme alınır.
- Açığı kapatınZafiyet gösteren kontrol tespit edilip değiştirilir. Bir fesihle biten ve hiçbir kontrolü değiştirmeyen inceleme, aynı açığı bir sonraki kişiye bırakır.
Sık Yapılan Hatalar
- Ne yapılacağına karar verirken altı iş gününü geçirmek. Haklı nedenle fesih hakkı kaybedilir ve geri alınamaz.
- Erişimi ve kayıtları güvenceye almadan kişiyle konuşmak. Belgeler ve sistem erişimi ilk görüşmeden sonraki saatlerde kaybolur.
- İzleme politikası olmadan kurumsal e-posta okumak. Delil tartışmaya açılır ve işveren kendisi bir kişisel veri sorunu edinir.
- Kişisel hesap veya cihazları incelemek. Şüphe ne olursa olsun işverenin erişimi dışındadır.
- Belgeler anlaşılmadan görüşme yapmak. Cevaplar test edilemez ve fırsat harcanır.
- Vergi pozisyonunu başkasının sorunu saymak. Reddedilen indirim ve kabul edilmeyen gider, mağdur olan şirketi de izler.
- Zararı kıdem tazminatından mahsup etmek. Tahsil, mahsup değil kendi yargılamasını gerektirir.
- Kişiyi çıkarıp hiçbir şeyi değiştirmemek. Zafiyet gösteren kontrol, o görevi devralan kişi için de açık kalır.
Sıkça Sorulan Sorular
Suistimal öğrenildikten sonra haklı nedenle fesih için ne kadar süre var?
Altı günlük süre ne zaman başlar?
İşveren çalışanın kurumsal e-postasını inceleyebilir mi?
Şirket mağdur olsa bile vergi riski var mı?
Zarar çalışanın kıdem tazminatından mahsup edilebilir mi?
Suistimal şüphesinde ilk ne yapılmalı?
Bağımsız denetim suistimali tespit eder mi?
Önceden riski azaltmak için ne yapılabilir?
Ozbek CPA olarak Türkiye’deki suistimal incelemelerinin mali tarafını yürütüyoruz: işlemlerin kayıtlar üzerinden yeniden kurulması, zararın birden fazla mercide incelemeye dayanacak biçimde ölçülmesi, şemadan doğan vergi pozisyonunun değerlendirilmesi ve bulguların avukatın kullanabileceği biçimde belgelenmesi. Ceza şikâyeti ve alacak davası dâhil hukuki adımlar avukatların işidir; onların yerine değil yanlarında çalışıyoruz. Ayrıca iç denetim, denetim hizmetleri ve durum tespiti sayfalarımıza bakabilirsiniz. Bize ulaşın.
