Türkiye’de bir satın almada ilk karar fiyat değil biçimdir: alıcının payları mı yoksa işletmeyi mi alacağı. Bu tercih, hangi yükümlülüklerin işlemle birlikte geçeceğini, birikmiş zararların ayakta kalıp kalmayacağını, satıcının çıkışta ne ödeyeceğini ve katma değer vergisi ile damga vergisinin hiç doğup doğmayacağını belirler. Aynı zamanda en çok analizle değil alışkanlıkla verilen karardır.
Bu sayfa yapılandırma tercihini ve vergisel sonuçlarını, zorunlu ve erteleyici nitelikteki rekabet iznini, çalışanlara ne olacağını ve bir işlemin Türkiye’de fiilen izlediği sırayı ele alıyor.
Pay Satışı mı, Varlık Satışı mı?
Sonrasındaki her şey buradan çıkar. Pay satışı şirketi içindeki her şeyle birlikte alır; varlık satışı seçilmiş varlıkları alır ve şirketi geride bırakır. Biri diğerinden genel olarak iyi değildir — riski ve vergiyi farklı dağıtırlar ve taraflar zaten birbirinin tersini ister.
Pay satışı
- Geçen şey
- Şirketin tamamı Bilinen ve bilinmeyen borçlar dâhil
- Birikmiş zararlar
- Şirkette kalır
- İzin ve sözleşmeler
- Devam eder Hâkimiyet değişikliği hükümleri saklı
- Katma değer vergisi
- Pay devirleri kapsam dışındadır
- Genellikle tercih eden
- Satıcı
Varlık satışı
- Geçen şey
- Yalnızca sayılanlar Borçlar sınırlı olarak geride kalır
- Birikmiş zararlar
- Satıcıda kalır, alıcı için kaybolur
- İzin ve sözleşmeler
- Yeniden devredilmeli veya yeniden alınmalı
- Katma değer vergisi
- Devredilen varlıklar üzerinden doğar
- Genellikle tercih eden
- Alıcı
Varlık satışı, hedefin geçmişini devralmamak için seçilir. Bunun ne kadar işe yaradığını iki mekanizma sınırlar. Bir işletme bütün hâlinde devredildiğinde iş ilişkileri, birikmiş işçilik haklarıyla birlikte kanun gereği devralana geçer. Kamu alacakları ise belirli hâllerde işletmenin kendisine bağlanır; dolayısıyla ödenmemiş vergi ve primler satıcıda kalmak yerine varlıkları izleyebilir.
Pratik sonuç şudur: varlık satışı ticari taleplere karşı riski azaltır ama çalışanlar ve vergi idaresi karşısındaki riski ortadan kaldırmaz. Bu iki alanda durum tespiti, hangi biçim seçilirse seçilsin gereklidir.
Satıcı Çıkışta Ne Öder?
Birleşme ve devralma sayfalarının çoğunun “gelir veya kurumlar vergisi” diye tek maddeye sıkıştırdığı kısım budur ve yapılandırma kararı genellikle burada kazanılır ya da kaybedilir.
| Satıcı | Satılan | Muamele |
|---|---|---|
| Gerçek kişi | Hisse senedi bastırılmış ve iki yıldan fazla elde tutulmuş anonim şirket payı | Değer artışı kazancı kapsamı dışındadır |
| Gerçek kişi | Hisse senedi bastırılmamış ya da iki yıldan kısa tutulmuş anonim şirket payı | Değer artışı kazancı olarak vergiye tabidir |
| Gerçek kişi | Limited şirket payı | Elde tutma süresine bakılmaksızın vergiye tabidir |
| Tam mükellef kurum | En az iki tam yıl elde tutulan iştirak hissesi | Kazancın bir kısmı, fon hesabı ve tahsil şartlarına bağlı olarak istisna olabilir |
| Tam mükellef kurum | İki yıldan kısa tutulan iştirak hissesi | Kurum kazancı olarak tamamen vergiye tabidir |
| Dar mükellef kurum | Türk şirketindeki paylar | Kazanç Türkiye’de vergilendirilir; ilgili anlaşma hükümleri saklıdır ve bazı anlaşmalar bunu sınırlar ya da kaldırır |
| Her satıcı | Pay yerine varlık | Kazanç şirket düzeyinde vergilenir ve devirde katma değer vergisi doğar |
Anonim şirket payı satan gerçek kişinin yararlanabileceği imkân, şirketin hisse senedi bastırmış olmasına ve bu senetlerin iki yıldan fazla elde tutulmuş olmasına bağlıdır. Senet bastırmak bir yönetim kurulu kararı ve bir matbaa işidir.
Hiç bastırmamış bir şirket, paylar ne kadar süreyle tutulmuş olursa olsun bu imkândan yararlanamaz ve satış anında da düzeltemez; çünkü iki yıllık süre senedin bastırıldığı tarihten işlemeye başlar. Türk özel şirket çıkışlarında en pahalıya mal olan ihmal budur ve ilk hisse devir sözleşmesi taslağının vergi bölümünde ortaya çıkar.
Kurum satıcıda, pay satışındaki istisna işlemden sonra da işleyen şartlar taşır: kazancın bir kısmının fon hesabına alınıp orada tutulması ve satış bedelinin öngörülen süre içinde tahsil edilmesi gerekir. Bu şartlar gözetilmeden kurgulanan bir satış kâğıt üzerinde şartları sağlayıp izleyen yıllarda kaybedebilir.
Vergisiz Yolun Bulunduğu Hâller
Her birleşmenin satış olması gerekmez. Ticari amaç değer çıkarmak değil birleştirmek veya yeniden düzenlemekse, Kurumlar Vergisi Kanunu varlıkları kayıtlı değerle, vergi doğurmadan geçiren yollar sunar: devir, tam bölünme, kısmi bölünme ve hisse değişimi. Her birinin şartları vardır ve zarar yalnızca ilk ikisinde devreder.
Ayrım en baştan önemlidir, çünkü tek bir işlemde iki aile birbirini dışlar. Satış olarak kurgulanan bir işlem satış gibi vergilenir; devir şartlarını sağlayacak şekilde kurgulanan ise hiç vergilenmez. Bu yollar kurumsal yeniden yapılandırma sayfamızda ayrıntılı olarak ele alınıyor.
Rekabet İzni: Zorunlu, Erteleyici ve Yaptırımlı
Ciro eşikleri aşıldığında Rekabet Kurumu izni, kapanışla birlikte tamamlanacak bir formalite değildir. İşlemin hukuken geçerlilik kazanmasının şartıdır.
İzne tabi olup izin alınmadan tamamlanan bir işlem, Kurul karar verene kadar hukuken geçersizdir. Pay devri hüküm doğurmaz, alıcı kontrolü geçerli biçimde edinmiş olmaz ve kapanış üzerine kurulan her şey açıkta kalır.
Bundan ayrı olarak, tarafların yıllık gayrisafi cirosu üzerinden hesaplanan idari para cezası uygulanır ve ceza, kapanıştan izne kadar geçen dönem için değerlendirilir. İki sonuç da aynı fiilden doğar ve hiçbiri ticari tarafların sandığı ölçüde takdire bağlı değildir.
Bildirim yükümlülüğünü iki alternatif test doğurur: biri tarafların Türkiye ciroları toplamına ve en az ikisi için aranan asgari tutara, diğeri devralınan teşebbüsün Türkiye cirosu ile diğer taraflardan birinin dünya cirosuna dayanır. Rakamlar tebliğle belirlenir ve dönem dönem revize edilir; bu nedenle imza tarihinde yürürlükteki eşikler, önceki bir işlemden taşınmak yerine teyit edilmelidir. Teknoloji teşebbüslerinin devralınmasında ayrı kurallar geçerlidir ve Türkiye cirosu unsuru hiç aranmayabilir.
Sektör izinleri rekabet izninin yerine geçmez, yanında durur. Bankacılık, sigortacılık, enerji, telekomünikasyon, medya ve sermaye piyasası işlemleri kendi düzenleyicisinden izin gerektirir ve bu süreçler kendi takvimlerinde yürür.
İşlem Nasıl Yürür?
- Niyet mektubu ve münhasırlıkFiyat beklentisi, yapı, münhasırlık süresi ve gizlilik. Büyük ölçüde bağlayıcı değildir; ancak münhasırlık ve gizlilik hükümleri bağlayıcıdır ve asıl müzakere edilmeye değer kısım budur.
- Durum tespitiMali, vergisel, hukuki ve istihdam. Vergi incelemesi işlemin pay satışı olarak yapılıp yapılamayacağını, istihdam incelemesi ise hangi biçimde neyin geçeceğini belirler. Bulgular bir raporda kalmaz; fiyata, garantilere ve tazminat hükümlerine yansır.
- Değerleme ve yapılandırmaBiçim burada sabitlenir: pay mı varlık mı, tek adımda mı yoksa önce yeniden yapılandırma mı ve bedelin nasıl ödeneceği. Satıcının çıkış vergisi ile alıcının gelecekteki maliyet bedeli birlikte modellenir, çünkü birinin tasarrufunu genellikle diğeri öder.
- İşlem belgeleriHisse devir veya varlık devir sözleşmesi, açıklama mektubu, satıcı ortak kalıyorsa pay sahipleri sözleşmesi ve şirket kararları. Ön şartlar, durum tespitinde belirlenen izinler etrafında kaleme alınır.
- Kurum başvurularıEşikler aşılıyorsa Rekabet Kurumu ve varsa sektör düzenleyicisi. Başvurular imzadan sonra değil belgelerle paralel hazırlanır; çünkü takvimin dış sınırını onlar belirler.
- İmza ve ön şartlarİmza atılır, kapanış izinlerin alınmasına bağlanır. İkisi arasındaki dönem, izin öncesi kontrol kullanımı riskinin bulunduğu yerdir: alıcı karar çıkmadan kontrolü kullanmamalıdır.
- Kapanış ve tescilPay devri şirketin türünün gerektirdiği şekilde gerçekleştirilir, pay defterine işlenir ve tür gerektiriyorsa sicil işlemleri yapılır. Limited şirkette noter onaylı sözleşme ve tescil, anonim şirkette ciro ve teslim söz konusudur.
- Kapanış sonrasıBildirimler, işlemden doğan beyanlar ve sonrasında işlemeye devam eden şartlar: istisna kazançta fon hesabı yükümlülüğü, zarar devralınmışsa faaliyete devam şartı ve varsa kazanca bağlı bedel mekanizması.
Düzenleyici karmaşıklığı bulunmayan orta ölçekli bir özel işlemde niyet mektubundan kapanışa dört ilâ altı ay tipiktir. Sektör izni gerekiyorsa takvimi düzenleyici belirler ve programın geri kalanı ona göre kurulur.
Çalışanlar
Bir işyeri veya işyerinin bir bölümü devredildiğinde iş ilişkileri kanun gereği devralana geçer. Çalışanın kazanılmış hakları kıdemiyle birlikte devam eder ve devirden önce doğmuş yükümlülüklerden devreden ile devralan, mevzuatın öngördüğü süre içinde birlikte sorumludur.
- Sözleşmeler yeni bir imza olmadan geçer
- Kıdem ve kazanılmış haklar aynen devam eder
- Devrin kendisi geçerli bir fesih sebebi değildir
- Devir öncesi yükümlülüklerde birlikte sorumluluk vardır
- Devir birleşme veya bölünmeden kaynaklanıyorsa işçi itiraz edebilir ve sözleşme ihbar süresi sonunda sona erer
- Yürürlükteki toplu iş sözleşmesi uygulanmaya devam eder
- Kıdem tazminatı riski kapanışta değil durum tespitinde ölçülmelidir
- Pay satışında çalışanlar bakımından hiçbir şey değişmez, çünkü işveren değişmez
Son madde ayrıca vurgulanmayı hak eder. Pay satışında işveren şirket öncesinde de sonrasında da aynı şirkettir; dolayısıyla hiçbir şey devretmez ve itiraz hakkı doğmaz. Varlık satışında ise işveren değişir ve devre ilişkin koruma hükümlerinin tamamı devreye girer. Bu fark tek başına bazen yapıyı belirler.
Kolaylaştırılmış Birleşme
Ortaklık zaten yoğunlaşmışsa Türk Ticaret Kanunu birkaç adımı kaldırır. Birbirinden ayrı iki durum düzenlenmiştir ve bunlar aynı şey değildir.
| Durum | Aranmayanlar |
|---|---|
| Devralan, devrolunan şirketin oy hakkı veren paylarının tümüne sahipse veya şirketlerin tümü aynı hâkimiyet altındaysa | Birleşme raporu düzenlenmez ve genel kurul kararı aranmaz |
| Devralan, oy haklarının en az %90’ına sahipse | Aynı kolaylıklar; azınlığa ayrılma akçesi teklif edilmesi ve azınlığa ek yükümlülük getirilmemesi şartıyla |
| %90’ın altında | Tam usul uygulanır: rapor, inceleme hakkı ve aranan nisaplarla genel kurul kararları |
Kolaylaştırma usule ilişkindir. Vergi analizini değiştirmez: kolaylaştırılmış bir birleşmenin vergisiz olabilmesi için yine devir şartlarını taşıması gerekir. Bu şartları kontrol etmeden kolaylaştırılmış yolu kullanan bir grup evrak işinden tasarruf edip vergi yükümlülüğü yaratmış olur.
Belgeler
| Belge | İşlevi |
|---|---|
| Niyet mektubu | Yapı, fiyat beklentisi, münhasırlık ve gizlilik; son iki başlık dışında büyük ölçüde bağlayıcı değildir |
| Hisse devir veya varlık devir sözleşmesi | Asıl belge; ön şartlar, garantiler, tazminat hükümleri ve bedel mekanizması |
| Açıklama mektubu | Garantileri durum tespitinde ortaya çıkanlarla sınırlar; alıcının sonradan neyi talep edebileceğini belirler |
| Birleşme veya bölünme sözleşmesi ve planı | İşlem satın alma değil birleşme niteliğindeyse |
| Son bilanço ve ara dönem tabloları | Değişim oranının veya fiyat düzeltmesinin dayandığı rakamlar |
| Şirket kararları | Türün gerektirdiği nisaplarla yönetim ve genel kurul onayları |
| Pay sahipleri sözleşmesi | Satıcı pay sahibi olarak kalıyorsa: yönetişim, devir kısıtları, birlikte satma ve satışa katılma hakları |
| Kurum başvuruları | Rekabet Kurumu bildirimi ve varsa sektör başvurusu, destekleyici ciro verileriyle |
Sık Yapılan Hatalar
- Pay mı varlık mı sorusunu analizle değil alışkanlıkla cevaplamak. Biçim; borçları, zararları, satıcının çıkış vergisini ve katma değer vergisinin doğup doğmayacağını belirler.
- Hisse senedi bastırılmamış olduğunu imza aşamasında fark etmek. Gerçek kişi satıcının imkânı buna bağlıdır ve iki yıllık süre senedin bastırılmasından işlediği için o noktada düzeltilemez.
- Rekabet izni alınmadan kapanış yapmak. İşlem karar çıkana kadar hukuken geçersizdir ve ciro üzerinden idari para cezası uygulanır.
- Varlık satışının her şeyi geride bıraktığını sanmak. İş ilişkileri kanun gereği geçer ve kamu alacakları işletmeyi izleyebilir.
- İstisnayı kapanışta tamamlanmış saymak. Fon hesabı ve tahsil şartları satıştan sonraki yıllarda işler.
- Devir şartlarını test etmeden kolaylaştırılmış birleşme yolunu kullanmak. Usul kolaylığı birleşmeyi vergisiz yapmaz.
- Hâkimiyet değişikliği hükümlerini kapanış sonrasına bırakmak. İzinler, lisanslar ve temel sözleşmeler imzadan önce gözden geçirilmelidir.
- İmza ile izin arasında kontrol kullanmak. Bu aralıkta atılan entegrasyon adımları klasik izin öncesi kontrol bulgusudur.
Sıkça Sorulan Sorular
Türk şirketinin payları mı yoksa varlıkları mı satın alınmalı?
Varlık satışı hedefin borçlarını geride bırakır mı?
Gerçek kişi satıcı Türk şirketindeki pay satışında nasıl vergilendirilir?
Türkiye’de rekabet izni zorunlu mu?
Rekabet bildirimi için ciro eşikleri nedir?
Devralmada çalışanlara ne olur?
Kolaylaştırılmış birleşme ne zaman kullanılabilir?
Türkiye’de bir devralma ne kadar sürer?
Ozbek CPA olarak Türkiye’deki devralmaların mali ve vergisel tarafında çalışıyoruz: pay ile varlık yapılarının her iki tarafın tam vergi pozisyonu üzerinden modellenmesi, mali ve vergisel durum tespiti, istihdam ve kamu alacağı riskinin ölçülmesi, bedel mekanizmasının ve kapanış sonrası şartların kurgulanması ile tamamlanmayı izleyen beyan ve bildirimler. Ayrıca durum tespiti, şirket değerleme ve kurumsal yeniden yapılandırma sayfalarımıza bakabilirsiniz. İşlem belgeleri ve kurum başvurularında avukatlarla birlikte çalışıyoruz. Bize ulaşın.
