Yabancı ortaklı şirketlerde sık karşılaşılan tablo şudur: Şirket Türkiye’de kurulu, ana sözleşmedeki adres İstanbul; ancak yönetim kurulu üyelerinin hepsi Almanya, Birleşik Arap Emirlikleri veya başka bir ülkede oturuyor ve kararlar oradan alınıyor. Türkiye’ye göre şirket Türk şirketidir, kanuni merkezi burada olduğu için; Almanya veya BAE’ye göre ise fiilen oradan yönetildiği için kendi şirketidir. Aynı şirketten iki ülke birden kurumlar vergisi isteyebilir. Çatışmayı çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmaları çözer; ancak her anlaşma aynı sonucu vermez ve çoğu anlaşmada belirleyici olan kararların fiilen nerede alındığıdır.
Bu yazı, Türkiye’de kurulmuş ayrı tüzel kişiliği olan bir şirketin (limited veya anonim) yabancı ortaklara ait olduğu iştirak (bağlı ortaklık) senaryosunu ele alır. Şube, yabancı şirketin Türkiye’deki uzantısıdır, ayrı tüzel kişiliği yoktur; bu yazı şubeyi değil, iştiraki anlatır. İki yapının farkı yazının sonundaki “İştirak ve şube farkı” bölümünde ayrıca gösterilir.
İki ülke aynı şirketi neden mukim sayar?
Her ülke kendi iç mevzuatında, hangi şirketin kendi mukimi sayılacağını kendisi belirler. Türkiye’de Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 3. maddesi iki ölçüt kullanır: kanuni merkez veya iş merkezi. Kanuni merkez ana sözleşmedeki adrestir; iş merkezi ise idari faaliyetlerin fiilen yoğunlaştığı yerdir. Türkiye’de kurulu bir şirket, kanuni merkez burada olduğu için otomatik olarak Türk mukimidir ve dünya genelindeki kazancı üzerinden vergilendirilir.
Almanya için durum farklıdır. Alman Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 1. maddesi, kayıtlı merkezi veya etkin yönetim yeri Almanya’da olan şirketleri Alman mukimi sayar. Türk şirketinin yönetim kurulu Münih’te toplanıyor ve kararlar orada alınıyorsa, Almanya o şirketi kendi mukimi görür. Birleşik Arap Emirlikleri’nde de 2023’te yürürlüğe giren federal kurumlar vergisi mevzuatına göre BAE’de kayıtlı olmayan ancak fiilen BAE’den yönetilen şirketler BAE mukimi sayılır. Sonuç: aynı şirket, biri kanuni merkez (Türkiye), diğeri etkin yönetim yeri (Almanya ya da BAE) kıstasına dayanan iki ülkede birden tam mükellef durumuna düşer.
Çifte mukimlik, iki ülkenin iç hukukunun aynı olguları farklı okumasından doğar. Yalnızca Türkiye’de “ben Türk mukimiyim” demek Almanya’nın iddiasını ortadan kaldırmaz. Çatışma, ancak iki ülke arasındaki çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmasının mukimlik maddesi uygulanarak çözülür.
Aynı senaryo, farklı ülkeler, farklı sonuçlar
Türkiye’nin 90’ı aşkın ülkeyle çifte vergilendirmeyi önleme anlaşması vardır. Her anlaşmanın mukimlik maddesi (genellikle 4. madde) tüzel kişiler için ayrı bir eşitlik bozucu kural içerir; bu kural ülkeden ülkeye değişir. Aşağıda en sık karşılaşılan üç senaryo karşılaştırılmıştır.
Türkiye–ABD anlaşmasının 4. maddesi, tüzel kişiler için şirketin hangi ülkenin kanunlarına göre kurulduğunu belirleyici sayar. Türkiye’de kurulmuş şirket, yönetim ABD’den yürütülse de Türk mukimi olur. Çifte mukimlik sorunu baştan kapanır.
- Kriter: kuruluş yeri
- Sonuç net ve otomatiktir
- İdari takdir alanı yoktur
Türkiye–Almanya anlaşmasının 4. maddesi, çifte mukimlikte otomatik bir sonuç öngörmez. İki ülkenin yetkili makamları karşılıklı anlaşma yoluyla mukimliği belirler. Öncelikli ölçüt etkin yönetim yeri, sonra diğer tüm olgular değerlendirilir. İdareler uzlaşamazsa şirket anlaşma avantajlarından yararlanamaz.
- Öncelikli kriter: etkin yönetim yeri
- Sonuç belirsizdir, süreç uzundur
- Uzlaşma sağlanamazsa anlaşma askıya kalır
Türkiye–BAE anlaşmasında kural olarak kanuni merkez (yani Türkiye) esastır. Ancak yönetim fiilen BAE’den yürütülüyorsa karşılıklı anlaşma yolu açılır. BAE’nin 2023 kurumlar vergisi mevzuatı, etkin yönetim yerini mukimlik kıstası saydığı için pratikte çatışma Almanya örneğine benzer.
- Teorik kriter: kanuni merkez
- Pratikte: yönetim yeri belirleyici
- %9 BAE kurumlar vergisi mevzuatı dikkate alınmalı
Bu üç senaryo aynı yapıdan (Türkiye’de kurulu, yurt dışından yönetilen şirket) üç farklı sonuç doğurur. Yurt dışından şirket yönetimi planlanırken, yatırımcının ülkesiyle yapılmış anlaşmanın 4. maddesinin lafzı mutlaka okunur; benzer başlıklı maddeler birbirinden çok farklı sonuçlar üretebilir.
Gözden kaçan ikinci risk: işyeri oluşumu
Çifte mukimlik tartışması Türkiye lehine çözülse bile, ikinci bir risk vardır. Çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmalarının 5. maddesi “işyeri” tanımını yapar. Yönetim faaliyetinin yürütüldüğü sabit bir yer, çoğu anlaşmada işyeri sayılır. Dolayısıyla şirket Türk mukimi kalsa da, Almanya veya BAE yönetim faaliyetine düşen kazancı kendi ülkesinde işyeri aracılığıyla vergileyebilir.
Bu, iki aşamalı bir sorundur. Birinci aşamada mukimlik Türkiye lehine çözülür; ikinci aşamada yönetim yeri üzerinden yabancı ülke kendi vergilendirme hakkını iddia eder. Sonuç: aynı kazancın bir kısmı iki ülkede birden vergilendirilebilir; yabancı ülkede ödenen vergi Türkiye’de mahsup edilir ancak süreç ispata ve belgelere dayanır.
İşyeri sayılan yönetim faaliyetleri
- Yönetim kurulu toplantılarının düzenli olarak yapıldığı yer
- Genel müdürlük ofisi veya operasyonel yönetim merkezi
- Önemli ticari sözleşmelerin müzakere ve imza yeri
- Banka talimatlarının verildiği ve onaylandığı konum
- Grup içi yönetim hizmetlerinin fiilen üretildiği yer
- Yabancı ülke yönetime düşen kârı vergiler
- Türkiye’de mahsup talep edilir
- Transfer fiyatlandırması dosyası gerekir
- Çift beyan ve iki dilli raporlama doğar
Vergi idaresi fiilen neye bakar?
Belirleyici olan, yöneticilerin nerede ikamet ettiği değil, kararların fiilen nerede alındığıdır. Bir inceleme açıldığında vergi idareleri şu belgeleri ister:
- Birinci kaynakYönetim kurulu toplantı tutanaklarıToplantıların yapıldığı şehir, katılımcılar, karar alınan konular. Video konferans toplantılarında bile hangi üyelerin hangi ülkeden bağlandığı kayıt altına alınır.
- Belge zinciriÖnemli sözleşmelerin imza yeriSatış sözleşmeleri, kredi sözleşmeleri, ortaklık anlaşmaları. İmza tarihinde imzalayanın bulunduğu ülke seyahat kayıtlarıyla da teyit edilebilir.
- OperasyonelBanka talimatları ve onay zincirleriInternet bankacılığı girişlerinin IP kayıtları, çift imza onaylarında ikinci onayı veren kişinin bulunduğu yer, SWIFT talimatlarının kaynağı.
- GünlükOperasyonel yönetim kayıtlarıMüşteri ve tedarikçi iletişiminin yürütüldüğü ofis, muhasebe ve finans kayıtlarının tutulduğu yer, çalışanların fiili iş yeri.
- Fiziksel varlıkKira sözleşmesi, elektrik ve iletişim faturalarıTürkiye’deki ofisin sadece ana sözleşme adresi olmadığını, gerçek kullanımda olduğunu gösteren kanıtlar.
- İnsan kaynağıÇalışan ve bordro kayıtlarıTürkiye’de kaç çalışan var, hangi fonksiyonları yürütüyor, bordro ve SGK bildirimleri. Tek müdür modelinde yabancı müdürün Türkiye’de kaç gün bulunduğu da incelemeye girer.
Türkiye mukimliği savunması için belgeleme
Yurt dışından şirket yönetimi yapılıyor ancak şirketin Türk mukimi olarak kalması isteniyorsa, savunma baştan kurulur. Aşağıdaki asgari belge seti, bir incelemede Türkiye’de mukimlik savunmasının temelini oluşturur:
| Belge | Amaç |
|---|---|
| Yönetim kurulu toplantı tutanakları | Türkiye’de alınmış kararların kaydı; toplantı yeri, tarih ve katılımcılar açık |
| Türkiye genel müdürü veya ülke müdürü atama kararı | Operasyonel yönetimin Türkiye’de olduğunun kurumsal belgesi |
| Türkiye’de çalışan uzman ve yönetici kadrosu | Yönetim faaliyetinin Türkiye’de üretildiğinin kanıtı |
| Türkiye adresinde kira sözleşmesi, faturalar | Ana sözleşme adresinin gerçek kullanımda olduğunun ispatı |
| Banka hesabı imza yetkileri ve onay akışları | Finansal kararların Türkiye’den verildiğinin kaydı |
| Grup içi yönetim hizmet sözleşmeleri | Yurt dışı yöneticilerin verdiği hizmetin transfer fiyatlandırmasıyla belgelenmesi |
| Mukimlik belgesi | Türkiye Gelir İdaresi’nden alınır, anlaşma uygulamasında yurt dışına sunulur |
Belgeleme, inceleme başladığında geriye dönük toparlanamaz. Yurt dışından şirket yönetimi senaryosunda bu dosya en baştan oluşturulur ve her yıl güncellenir.
Yönetim Türkiye’de olmasını istiyorsanız ne yapılır?
Şirketin yalnızca Türkiye’de vergilenmesi hedefleniyorsa, kararların fiilen Türkiye’de alınması operasyonel bir karar haline getirilir. Aşağıdaki yapı bu amaca hizmet eder:
- Yönetim kurulu toplantıları Türkiye’de yapılır. Yılda en az iki toplantı fiziksel olarak İstanbul’da gerçekleştirilir; video konferansla katılan üyelerin çoğunluğu Türkiye’de bulunur.
- Türkiye’de bir yönetici veya ülke müdürü bulunur. Kararları fiilen alabilecek, imza yetkisi olan, Türkiye’de ikamet eden bir yönetici atanır.
- Banka hesabı Türkiye’den yönetilir. İmza yetkileri Türkiye’deki yöneticiye verilir; yurt dışı onay zincirinde Türkiye’deki imza merkezidir.
- Önemli sözleşmeler Türkiye’de imzalanır. Müşteri ve tedarikçi sözleşmeleri, ortaklık değişiklikleri, kredi anlaşmaları fiziken Türkiye’de imzalanır.
- Yurt dışı yöneticilere yönetim hizmeti faturası kesilir. Yurt dışı yönetim katkısı transfer fiyatlandırması kurallarına göre belgelenir; grup içi sözleşmeler hazırlanır.
- Yıllık mukimlik belgesi alınır. Türkiye mukimlik belgesi anlaşma uygulamasında yurt dışına sunulur; stopaj indirimi talepleriyle birlikte kullanılır.
Yönetim yurt dışında olması istenirse: bilinçli seçim
Bazı yapılarda sonuç tersine tercih edilir: şirketin BAE’de %9, Almanya’da ana şirketin mukimi olarak vergilenmesi, yurt içi yapıdan daha düşük toplam yüke yol açabilir. Bu bilinçli bir tercihse, risk Türkiye’nin bu yapıyı kabul etmemesidir. Örtülü sermaye, transfer fiyatlandırması ve kontrol edilen yabancı kurum kuralları bu yapının üzerine binen başka incelemelerdir. Yurt dışı yapıya geçiş kararı tek başına verilmez; Türkiye’deki çıkış vergisi, yurt dışında kurulacak yapının kendi ülkesindeki vergi yükü ve ortakların kendi ülkesinin kontrol edilen yabancı kurum kuralları birlikte değerlendirilir.
İştirak ve şube farkı: hangi yapıdasınız?
Yurt dışından şirket yönetimi senaryosunun sonucu, yapının iştirak mi yoksa şube mi olduğuna bağlı olarak değişir. İkisi farklı hukuki varlıklardır ve vergi mukimliği ile çifte vergilendirme tartışmasına farklı sonuçlar üretir.
Yabancı ana şirket veya yabancı ortaklar, Türkiye’de limited ya da anonim şirket kurar. Şirket ayrı tüzel kişiliğe sahiptir, kendi defterini tutar, kendi beyannamesini verir. Bu yazıdaki mukimlik tartışması bu yapı için geçerlidir.
- Kurumlar vergisi: %25 (Türkiye, kendi kazancı)
- Temettü stopajı: yurt dışına dağıtımda %10 (anlaşma indirebilir)
- Mukimlik çatışması: mümkündür, bu yazının konusu
- Kontrol edilen yabancı kurum riski: ana şirketin ülkesinde
Yabancı şirket Türkiye’de şube açar. Şube ayrı tüzel kişilik değildir; ana şirketin hukuki kişiliğinin parçasıdır. Yalnızca Türkiye kaynaklı kazancı Türkiye’de vergilendirilir (dar mükellefiyet).
- Kurumlar vergisi: %25 (yalnızca Türkiye kaynaklı kazanç)
- Kâr transfer stopajı: %10 (ana şirkete transferde; anlaşma indirebilir)
- Mukimlik çatışması: şube zaten ana şirketin parçası, çatışma yok
- Yönetim yeri etkisi: işyeri zaten var, mukimlik sorunu doğmaz
Dolayısıyla bu yazıdaki mukimlik çatışması, yalnızca iştirak (ayrı tüzel kişiliği olan Türk şirketi) için anlamlıdır. Şube yapısında ana şirket zaten yabancıdır; Türkiye şubeyi bir işyeri aracılığıyla vergiler, mukimlik sorusu doğmaz. Buna karşılık, iştirak yapısında yabancı ana şirket Türkiye’deki bağlı ortaklığı da kendi etkin yönetim yeri kuralı kapsamında kendi mukimi saymaya çalışabilir; sonuç anlaşmaya bağlıdır.
| Konu | İştirak | Şube |
|---|---|---|
| Hukuki statü | Ayrı tüzel kişilik | Ana şirketin parçası |
| Mükellefiyet türü | Tam mükellef (dünya kazancı) | Dar mükellef (TR kaynaklı) |
| Çifte mukimlik riski | Var (anlaşma 4. madde) | Yok |
| Sorumluluk | Şirket kendi malvarlığıyla | Ana şirket doğrudan |
| Sermaye şartı | Limited: 50.000 TL · AŞ: 250.000 TL | Ayrı sermaye şartı yok |
| Kuruluş süresi | 1 hafta (standart) | Yatırımlar Genel Müdürlüğü izni; daha uzun |
| İştirak kazancı istisnası | Ana şirkete temettüde değerlendirilir | Şube karı doğrudan ana şirketin geliridir |
Sıkça sorulan sorular
Türk şirketinin yönetim kurulu toplantılarını her zaman yurt dışında yapsak şirket Türk mukimliğini kaybeder mi?
Kanuni merkez Türkiye’de olduğu için Türkiye’ye göre şirket Türk mukimi olmaya devam eder. Ancak yönetim fiilen yurt dışında yapılıyorsa, yurt dışı ülke kendi mukimi sayabilir; çatışma anlaşmanın 4. maddesiyle çözülür. ABD anlaşmasında kuruluş yeri esas alındığı için sonuç net; Almanya ve BAE anlaşmalarında ise karşılıklı anlaşma gerekir.
Video konferansla yapılan yönetim kurulu toplantıları hangi ülkede yapılmış sayılır?
Çoğu idare, katılımcıların çoğunluğunun bulunduğu ülkeyi esas alır. Bazı anlaşma yorumlarında başkanın bulunduğu yer belirleyicidir. Toplantı tutanağında her katılımcının bağlandığı ülkenin açıkça yazılması önemlidir.
Yurt dışında oturan tek ortak aynı zamanda şirketin tek müdürüyse şirket çifte mukim olur mu?
Yüksek olasılıkla evet. Ortak hem kararları veren hem de uygulayan kişi olduğundan, kararların fiilen yurt dışında alındığı kolayca iddia edilir. Bu yapıda Türkiye’de ikinci bir imza yetkilisi ve operasyonel yönetici atanması, savunmayı güçlendirir.
İşyeri riski Türkiye’de kurulmuş bir şirket için nasıl doğar?
Şirket Türk mukimi olsa bile, yurt dışında yönetim faaliyetinin yürütüldüğü sabit bir yer işyeri sayılabilir. Yurt dışı ülke, o işyerine düşen kazancı kendi mevzuatına göre vergiler; Türkiye yabancı vergiyi mahsup eder ancak transfer fiyatlandırması dosyası ve çift raporlama gerekir.
Mukimlik belgesi yurt dışında otomatik mi geçerlidir?
Hayır. Mukimlik belgesi Türkiye’nin iddiasını teyit eder, yurt dışı idareyi otomatik bağlamaz. Yurt dışı ülke kendi iç mevzuatına göre inceleme yapar ve belge sadece bir delildir; esas belirleyici anlaşmanın 4. maddesinin uygulanış biçimidir.
BAE’ye taşınmak Türkiye’deki vergi yükümlülüğünü sona erdirir mi?
Hayır. Şirketin kanuni merkezi Türkiye’de kaldığı sürece Türkiye’deki yükümlülük sürer. Yurt dışına taşınma kararı; çıkış vergisi, kayıtlı adres değişikliği, transfer fiyatlandırması ve ortakların kendi ülkesinin kontrol edilen yabancı kurum kuralları birlikte değerlendirilerek verilir.
Bu yapı transfer fiyatlandırması açısından ne gerektirir?
Yurt dışı yöneticilerin verdiği yönetim hizmeti grup içi işlem sayılır. Hizmetin alındığı doğrulanmalı (yarar testi), fiyatı emsallere uygun olmalı ve yıllık transfer fiyatlandırması dosyası hazırlanmalıdır. Hizmet alınmadan yapılan ödeme KKEG sayılır ve vergi matrahını artırır.
Özbek CPA, yurt dışından yönetilen Türk şirketlerinin mukimlik, çifte vergilendirme ve işyeri risklerini birlikte değerlendirir: yönetim kurulu toplantı yapısının kurulması, belgeleme standartlarının oluşturulması, mukimlik belgesinin alınması ve transfer fiyatlandırması dosyasının hazırlanması. Faaliyetinize ve ortaklık yapınıza göre bir değerlendirme için bize ulaşın. İlgili yazılar: Etkin Yönetim ve Kontrol · Transfer Fiyatlandırması.
- 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu, md. 3 (kanuni merkez ve iş merkezi)
- Türkiye Cumhuriyeti ile Almanya Federal Cumhuriyeti arasında Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşması, md. 4 ve 5
- Türkiye Cumhuriyeti ile ABD arasında Gelir Üzerinden Alınan Vergilerde Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşması, md. 4
- Türkiye Cumhuriyeti ile Birleşik Arap Emirlikleri arasında Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşması, md. 4
- Birleşik Arap Emirlikleri Federal Kurumlar Vergisi Kanunu (47 sayılı Federal Kararname-Kanun, 2022)
- OECD Model Vergi Anlaşması Şerhi, md. 4 (Yerleşik Olma) ve md. 5 (İşyeri)
- Gelir İdaresi Başkanlığı, Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşmaları (gib.gov.tr)

