Türkiye’de iş sözleşmesinin geçerli olması için yazılı olması şart değildir; ancak yazılılığın ihtiyari olduğu hâller işverenlerin sandığından dardır ve bazılarında yazılı olmaması yalnızca riskli değil, düzenlemenin kendisini geçersiz kılar. Başlangıç noktası şudur: bir şey imzalanmış olsun ya da olmasın ilişki kanuni şartlarla vardır; belge yalnızca neyin ispatlanabileceğini belirler.
Bu sayfa hangi sözleşmelerin yazılı olması gerektiğini, içinde ne bulunacağını, işverenleri en çok yakalayan belirli süre kuralını, uzaktan çalışma ile çağrı üzerine çalışmayı ve ancak sınırlar içinde geçerli olan yasak kayıtlarını ele alıyor.
Yazılı Şekil Ne Zaman Gerekir?
| Sözleşme | Yazılı şekil | Yazılı değilse |
|---|---|---|
| Belirsiz süreli, bir yıldan kısa | Aranmaz | Geçerlidir; işveren iki ay içinde yazılı belge vermelidir |
| Süresi bir yıl ve daha fazla olan sözleşmeler | Aranır | Yazılı belge yükümlülüğü işler; kararlaştırılan şartların ispatı güçleşir |
| Belirli süreli | Aranır | Belirli süreye dayanılamaz; ilişki belirsiz süreli sayılır |
| Kısmi süreli | Aranır | Kısmi süreli düzen işçiye karşı ileri sürülemez |
| Çağrı üzerine çalışma | Aranır | Haftada yirmi saatlik varsayım uygulanır |
| Uzaktan çalışma | Aranır | Düzen kurulmuş sayılmaz; olağan işyeri rejimi uygulanır |
| Takım sözleşmesi | Aranır | Her işçinin kimliği ve ücreti ayrı ayrı gösterilmelidir |
| Geçici iş ilişkisi | Aranır | Ayrı kurallara tabidir ve İŞKUR izni gerekir |
Sözleşme imzalanmadığında iş ilişkisi yine vardır ve kanuni şartlar eksiksiz uygulanır: ihbar süreleri, kıdem tazminatı, yıllık izin, çalışma süresi sınırları ve İş Kanunu’nun tamamı. Kaybedilen şey, işverenin varsayılandan ayrılan bir hususu ispat edebilme imkânıdır.
Yazılı sözleşme bulunmayan her hâlde iki ay içinde yazılı belge verme yükümlülüğü işler; süresi bir ayı geçmeyen belirli süreli sözleşmeler bunun dışındadır. İlişki iki ay dolmadan sona ererse belgeler en geç sona erme tarihinde yazılı olarak verilir.
Sözleşmede Ne Bulunmalı?
- Tarafların kimliği ve işe başlama tarihi
- Yapılacak işin tanımı ve işyeri
- Genel ve özel çalışma koşulları
- Günlük ya da haftalık çalışma süresi ve nasıl dağıtılacağı
- Temel ücret, varsa ekleri ve ödeme dönemi
- Kararlaştırılmışsa sözleşmenin süresi
- Fesih hâlinde tarafların yerine getireceği yükümlülükler
- Varsa deneme süresi, gizlilik, rekabet yasağı, fikri mülkiyet ve kişisel veri hükümleri
Belirli Süreli mi, Belirsiz Süreli mi?
Esaslı bir neden olmadıkça belirli süreli iş sözleşmeleri birden fazla üst üste yapılamaz. Yapıldığında sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır — belirli süreli değil ve yenilemeden itibaren değil, en baştan.
Sonuç bütün ilişkiye geriye doğru yayılır. İşçi iş güvencesi hükümlerinden yararlanır; ihbar ve kıdem hakları ilk işe giriş tarihinden hesaplanır ve sürenin doğal bitimi sanılan fesih, geçerli sebep gerektiren bir işveren feshine dönüşür. Esneklik için her yıl yenileme yapan işverenler genellikle bunun tersini elde eder.
Çalışma Düzenleri
İşçi normal haftalık çalışma süresi kadar çalışır. Süreler anlaşmayla günlere dengesiz dağıtılabilir; on bir saatlik günlük tavan ve denkleştirme kuralları saklıdır.
Haftalık çalışma süresi, emsal işçiye göre önemli ölçüde daha azdır ve emsal çalışma süresinin üçte ikisini aşamaz. Ücret ve bölünebilir menfaatler orantılı ödenir. Sözleşme yazılı yapılır; fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırılamaz.
İşçinin ihtiyaç duyulduğunda iş görmeyi üstlendiği kısmi süreli bir düzendir ve yazılı yapılır. Süre kararlaştırılmamışsa haftada yirmi saat kararlaştırılmış sayılır ve işçi çağrılsa da çağrılmasa da bu süreye ait ücrete hak kazanır. Çağrı en az dört gün önceden yapılır ve aksi kararlaştırılmadıkça günlük en az dört saat üst üste çalıştırılır.
İşin, işverenin iş organizasyonu kapsamında teknolojik araçlarla işyeri dışında yerine getirilmesidir. Sözleşme yazılı yapılır ve işin tanımı ile yapılma şeklini, süresini ve yerini, ücreti ile ücretin ödenmesine ilişkin hususları, ekipman ve bunların temini ile iletişimi ve genel ve özel çalışma şartlarını içerir.
Gerekli malzeme ve iş araçları aksi kararlaştırılmadıkça işveren tarafından sağlanır ve sağlandığında bunların maliyetini gösteren listeyi işveren verir. İşin yerine getirilmesinden kaynaklanan üretim maliyetlerine ilişkin yükümlülükler sözleşmede belirlenir. Verilerin korunması ve işletme bilgilerinin korunmasına ilişkin kurallar işçiye açıklanır ve gerekli tedbirler alınır.
İşyerinde çalışan işçi, talebi veya anlaşmayla uzaktan çalışmaya geçebilir ve geri dönmeyi talep edebilir. Mevzuatta tehlikeli madde ve radyasyon riski taşıdığı belirtilen işlerde uzaktan çalışma yapılamaz.
Deneme Süresi, Gizlilik ve Rekabet Yasağı
Deneme süresi
- Azami
- İki ay
- Toplu iş sözleşmesiyle
- Dört aya kadar
- Süre içinde
- Taraflar ihbar ve tazminat olmaksızın feshedebilir
- Saklı kalan
- Çalışılan günlerin ücreti ve diğer hakları
- Sık yapılan hata
- Bu süreyi İş Kanunu’nun uygulanmadığı dönem sanmak
Rekabet yasağı
- Şart
- Yazılı olmalı ve işçinin müşteri çevresine ya da üretim sırlarına erişimi bulunmalı
- Süre
- Sınırlıdır; özel durum ve koşullar dışında iki yılı aşamaz
- Kapsam
- Yer, zaman ve işin türü bakımından sınırlı olmalı
- Hâkim denetimi
- Aşırı yasak, yazıldığı gibi uygulanmak yerine sınırlandırılabilir
- Ortadan kalkar
- İşveren, işçiye yüklenebilen haklı bir sebep olmaksızın feshederse
Gizlilik yükümlülüğü, iş ilişkisi sürerken sadakat borcunun parçasıdır ve sözleşmeyle ilişki sona erdikten sonrasına da uzatılabilir. Rekabet yasağından farklı olarak gizlilik kaydı işçinin geçimini sağlamasını engellemediğinden aynı sınırlara tabi değildir; ikisi arasında çoğu zaman daha kullanışlı olan hüküm budur.
Sık Yapılan Hatalar
- Esneklik için belirli süreli sözleşmeyi yenilemek. Esaslı sebep olmadan zincirleme yapıldığında sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreliye dönüşür; ihbar ve kıdem ilk işe giriş tarihinden işler.
- Objektif sebep olmadan belirli süre kullanmak. Süre, iki taraf imzaladı diye geçerli hâle gelmez.
- Belirli süreli, kısmi süreli, çağrı üzerine veya uzaktan çalışmayı yazılı yapmamak. Yazılılık düzenin ispatı değil, kendisinin şartıdır.
- Deneme süresini İş Kanunu’nun dışında saymak. Yalnızca ihbar ve tazminat devre dışıdır; geri kalan her şey ilk günden uygulanır.
- Sözleşme yokken iki ay içinde yazılı belge vermemek. Yükümlülük bir şey imzalanmış olsun ya da olmasın işler.
- Rekabet yasağını sınırsız yazmak. Sınırsız kayıt sınırlandırmaya davetiye çıkarır ve yazıldığı hâliyle uygulanamayabilir.
- Çağrı üzerine çalışanı bildirimsiz çağırmak. En az dört gün önceden bildirim ve asgari kesintisiz çalışma süresi gerekir.
- Çalışanları e-postayla uzaktan çalışmaya geçirmek. Düzen, ekipman, maliyet ve veri korumasını içeren yazılı sözleşme gerektirir.
Sıkça Sorulan Sorular
İş sözleşmesinin yazılı olması zorunlu mu?
Belirli süreli sözleşme tekrar tekrar yenilenirse ne olur?
Belirli süreli sözleşme her iş için kullanılabilir mi?
Deneme süresi ne kadar olabilir?
Kısmi süreli çalışmada kurallar nedir?
Çağrı üzerine çalışma nasıl işler?
Uzaktan çalışma için ayrı sözleşme gerekir mi?
Rekabet yasağı geçerli mi?
Ozbek CPA olarak iş sözleşmelerinin hazırlanması ve incelenmesi konusunda destek veriyoruz: göreve uygun sözleşme türünün belirlenmesi, belirli süreli, kısmi süreli, çağrı üzerine ve uzaktan çalışma düzenlerinin şekil şartlarını karşılayacak biçimde kurgulanması, deneme süresi, gizlilik ve rekabet yasağı hükümlerinin uygulanabilir sınırlar içinde yazılması ve mevcut sözleşme şablonlarının güncel mevzuata göre gözden geçirilmesi. Ayrıca çalışma saatleri, hafta sonu çalışma ücreti, bordro hizmetleri ve Türk İş Kanunu sayfalarımıza bakabilirsiniz. Bize ulaşın.
